Selanik’te doğan bir asker; Çanakkale’de, Millî Mücadele’de ve Sakarya’da orduları yöneten komutan; Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu ve ilk Cumhurbaşkanı. Bu sayfada hayatını bölüm bölüm, tarihleriyle anlatıyor, Anıtkabir’i ve onun izinden gezilebilecek yerleri bir araya getiriyoruz.
Anıtkabir’e gitmeden önce okumak, Samsun’dan Erzurum’a uzanan yolu ya da Dolmabahçe’deki odayı görmeden önce hikâyeyi bilmek isteyenler için.
Çocukluğu ve eğitimi
Mustafa, 1881’de Osmanlı İmparatorluğu’nun Selanik kentinde doğdu. Babası gümrük memurluğu ve kereste ticareti yapmış olan Ali Rıza Efendi, annesi Zübeyde Hanım’dır. Babasını küçük yaşta, 1888’de kaybetti.
İlk öğrenimine mahalle mektebinde başladı, ardından Şemsi Efendi Okulu’na geçti. Asker olmayı kendisi seçti: 1893’te Selanik Askerî Rüştiyesi’ne girdi. “Kemal” adının ona bu okuldaki matematik öğretmeni tarafından verildiği anlatılır.
1896’da girdiği Manastır Askerî İdadisi’ni 1898’de bitirdi. 13 Mart 1899’da İstanbul’da Harp Okulu’na (Mekteb-i Harbiye) girdi ve 10 Şubat 1902’de piyade teğmen olarak mezun oldu. Ardından girdiği Harp Akademisi’ni 11 Ocak 1905’te kurmay yüzbaşı olarak bitirdi ve Şam’daki 5. Ordu’ya atandı. Harbiye’deki okul binası bugün İstanbul’daki Askerî Müze’dir.
Askerlik yılları
Şam’dan Trablusgarp’a
1905–1907’de Şam’da görev yaptıktan sonra Selanik’teki 3. Ordu’ya geçti. İtalya 1911 sonbaharında Trablusgarp’a saldırınca 15 Ekim 1911’de gazeteci kimliğiyle İstanbul’dan ayrıldı; Tobruk ve Derne çevresinde savaştı, 6 Mart 1912’de Derne Komutanı oldu. 1913–1915’te Sofya’da askerî ataşe olarak bulundu.
Çanakkale, 1915
20 Ocak 1915’te 19. Tümen Komutanlığı’na atandı. 25 Nisan 1915’te İtilaf kuvvetleri Arıburnu’na çıktığında birlikleriyle Conkbayırı sırtlarını elde tuttu. 1 Haziran’da albay oldu. 8 Ağustos 1915 gecesi Anafartalar Grubu Komutanlığı’na getirildi; 9–10 Ağustos’taki Anafartalar ve Conkbayırı çarpışmaları adını bütün orduya duyurdu. Gelibolu’daki şehitlikleri ve anıtları Gelibolu Yarımadası rotasında anlatıyoruz.
Doğu’dan Suriye’ye
1916’da Doğu Cephesi’ne gönderildi, 1 Nisan 1916’da mirliva (tuğgeneral) rütbesiyle paşa oldu; Ağustos 1916’da Muş ve Bitlis Ruslardan geri alındı. 1917’de 7. Ordu Komutanı oldu, 31 Ekim 1918’de Yıldırım Orduları Grubu’nun komutasını üstlendi. Mondros Mütarekesi’nden sonra 13 Kasım 1918’de İstanbul’a döndü; aynı gün İtilaf donanması şehrin önüne demirledi.
Millî Mücadele
Samsun, Havza, Amasya
9. Ordu Müfettişi olarak atanan Mustafa Kemal 16 Mayıs 1919’da Bandırma Vapuru’yla İstanbul’dan ayrıldı ve 19 Mayıs sabahı Samsun’a çıktı. Havza’dan 28 Mayıs’ta yayımladığı genelgeyle işgallere karşı mitingler düzenlenmesini istedi. Amasya’da hazırlanan ve 21/22 Haziran 1919 gecesi yayımlanan Amasya Genelgesi, mücadelenin amacını ve yöntemini ortaya koydu: “Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.”
Erzurum ve Sivas kongreleri
3 Temmuz’da Erzurum’a vardı, 8–9 Temmuz gecesi askerlikten istifa etti. 23 Temmuz–7 Ağustos 1919’da toplanan Erzurum Kongresi’ne ve 4–11 Eylül 1919’daki Sivas Kongresi’ne başkanlık etti; Sivas’ta cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla birleşti ve başkanı olduğu Heyet-i Temsiliye mücadeleyi yönetmeye başladı. Bu yolu Millî Mücadele’nin yolu rotasında dört günde geziyoruz.
Ankara ve Büyük Millet Meclisi
Heyet-i Temsiliye 27 Aralık 1919’da Ankara’ya geldi. Son Osmanlı Meclis-i Mebusanı 28 Ocak 1920’de Misak-ı Millî’yi kabul etti; İstanbul 16 Mart 1920’de resmen işgal edilince Ankara’da yeni bir meclis toplandı. Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920’de açıldı, Mustafa Kemal ertesi gün Meclis Başkanı seçildi.
Sakarya’dan İzmir’e
Meclis 5 Ağustos 1921’de onu Başkomutan yaptı. 23 Ağustos–13 Eylül 1921 arasında 22 gün 22 gece süren Sakarya Meydan Muharebesi’ni Polatlı yakınındaki Alagöz’de bir çiftlik evinden yönetti. Zaferin ardından Meclis 19 Eylül 1921’de ona mareşal rütbesini ve Gazi unvanını verdi.
26 Ağustos 1922 sabahı Kocatepe’den yönettiği Büyük Taarruz başladı; 30 Ağustos’taki Başkomutanlık Meydan Muharebesi’yle sonuçlandı ve 9 Eylül 1922’de Türk süvarileri İzmir’e girdi. 11 Ekim 1922’de Mudanya Mütarekesi imzalandı. Savaş, 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması’yla sona erdi.
Cumhuriyet ve devrimler
Saltanat 1 Kasım 1922’de kaldırıldı. 13 Ekim 1923’te çıkarılan yasayla Ankara hükûmet merkezi oldu; 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi ve Mustafa Kemal ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Ölümüne kadar bu görevde kaldı.
Devlet ve hukuk
3 Mart 1924’te halifelik kaldırıldı ve Tevhid-i Tedrisat Kanunu’yla öğretim birleştirildi. 17 Şubat 1926’da kabul edilen Türk Medenî Kanunu 4 Ekim 1926’da yürürlüğe girdi; evlilik, boşanma ve miras kadınla erkek için aynı hukuka bağlandı. Laiklik ilkesi 5 Şubat 1937’de Anayasa’ya girdi.
Gündelik hayat
25 Kasım 1925’te Şapka Kanunu çıkarıldı, 30 Kasım 1925’te tekke ve zaviyeler kapatıldı. 26 Aralık 1925’te kabul edilen yasayla 1 Ocak 1926’dan itibaren uluslararası takvim ve saat kullanılmaya başlandı; 1931’de metre ve kilogram gibi ölçüler benimsendi. 21 Haziran 1934’te Soyadı Kanunu kabul edildi; 24 Kasım 1934’te Meclis ona “Atatürk” soyadını verdi.
Harf, dil ve tarih
1 Kasım 1928’de Latin harflerine dayanan yeni Türk alfabesinin kabulüne ilişkin kanun çıkarıldı; Millet Mektepleri açıldı ve Mustafa Kemal 24 Kasım 1928’de Başöğretmen olarak anıldı. Türk Tarih Kurumu’nun temeli 1931’de, Türk Dil Kurumu’nunki 12 Temmuz 1932’de atıldı. Nutuk’u 15–20 Ekim 1927’deki parti kurultayında okudu.
Kadınların seçme ve seçilme hakkı
Kadınlar 1930’da belediye seçimlerinde, 1933’te köylerde oy kullanma ve seçilme hakkını, 5 Aralık 1934’te yapılan Anayasa değişikliğiyle de milletvekili seçme ve seçilme hakkını kazandı; 1935 seçimlerinden sonra Meclis’e ilk kadın milletvekilleri girdi.
Dış politika
“Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesiyle anılan dönemde Boğazlar, 20 Temmuz 1936’da imzalanan Montrö Sözleşmesi’yle yeniden Türkiye’nin denetimine geçti.
Kronoloji
- 1881Selanik’te doğdu.
- 1893Selanik Askerî Rüştiyesi’ne girdi.
- 189913 Mart’ta İstanbul’da Harp Okulu’na girdi.
- 190210 Şubat’ta Harp Okulu’nu teğmen olarak bitirdi.
- 190511 Ocak’ta Harp Akademisi’ni kurmay yüzbaşı olarak bitirdi; Şam’a atandı.
- 1911–1912Trablusgarp’ta Tobruk ve Derne’de savaştı.
- 1915Çanakkale’de 19. Tümen ve Anafartalar Grubu komutanı; 1 Haziran’da albay.
- 19161 Nisan’da paşa oldu; Ağustos’ta Muş ve Bitlis geri alındı.
- 191813 Kasım’da işgal altındaki İstanbul’a döndü.
- 191919 Mayıs’ta Samsun’a çıktı; Havza ve Amasya genelgeleri, Erzurum ve Sivas kongreleri; 27 Aralık’ta Ankara’ya geldi.
- 192023 Nisan’da Büyük Millet Meclisi açıldı; ertesi gün Meclis Başkanı seçildi.
- 19215 Ağustos’ta Başkomutan; Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos–13 Eylül); 19 Eylül’de mareşal ve Gazi.
- 192226 Ağustos’ta Büyük Taarruz; 9 Eylül’de İzmir; 11 Ekim’de Mudanya; 1 Kasım’da saltanatın kaldırılması.
- 192324 Temmuz’da Lozan Antlaşması; 13 Ekim’de Ankara hükûmet merkezi; 29 Ekim’de Cumhuriyet ve ilk Cumhurbaşkanlığı.
- 19243 Mart’ta halifeliğin kaldırılması ve öğretim birliği.
- 1925Şapka Kanunu; tekke ve zaviyelerin kapatılması; Orman Çiftliği’nin kuruluşu.
- 1926Türk Medenî Kanunu; uluslararası takvim ve saat.
- 192715–20 Ekim’de Nutuk.
- 19281 Kasım’da yeni Türk harfleri.
- 1934Soyadı Kanunu; 24 Kasım’da “Atatürk” soyadı; 5 Aralık’ta kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı.
- 193620 Temmuz’da Montrö Boğazlar Sözleşmesi.
- 193810 Kasım’da saat 09.05’te Dolmabahçe Sarayı’nda vefat etti; 21 Kasım’da Ankara’da Etnografya Müzesi’ndeki geçici kabrine konuldu.
- 195310 Kasım’da naaşı Anıtkabir’e taşındı.
Son günleri ve vefatı
Sağlığı 1937’den itibaren bozuldu; 1938’in başında karaciğer sirozu tanısı kondu. Tedavisi İstanbul’da, Dolmabahçe Sarayı’nda sürdü. 17 Ekim 1938’de ilk kez komaya girdi; 29 Ekim’deki Cumhuriyet Bayramı kutlamalarına katılamadı.
Mustafa Kemal Atatürk 10 Kasım 1938 sabahı saat 09.05’te, 57 yaşında, Dolmabahçe Sarayı’nın Harem bölümündeki odasında vefat etti. Odadaki saat bugün de 09.05’i gösteriyor. Ertesi gün Büyük Millet Meclisi İsmet İnönü’yü Cumhurbaşkanı seçti.
Naaşı 16 Kasım’dan itibaren üç gün sarayın tören salonunda halkın ziyaretine açıldı. 19 Kasım’da Sarayburnu’ndan bir torpidoyla Yavuz zırhlısına alındı, İzmit’e, oradan trenle Ankara’ya götürüldü. 21 Kasım 1938’deki devlet töreninin ardından Ankara Etnografya Müzesi’ndeki geçici kabrine konuldu; Anıtkabir tamamlanana kadar 15 yıl orada kaldı. Müzenin girişindeki bu bölüm bugün de onun hatırasına saygıyla korunuyor.
Dolmabahçe’deki odayı, Pera Palas’taki müze odasını ve Atatürk’ün İstanbul’daki diğer izlerini Atatürk’ün İstanbul’u rotasında anlatıyoruz.
Anıtkabir’in hikâyesi
Atatürk’ün ebedî istirahatgâhı Anıtkabir, Ankara’nın ortasında, eski adı Rasattepe olan tepede. Bir anıt mezarın ötesinde, Türkiye’nin en çok ziyaret edilen yerlerinden biri: resmî törenler burada yapılır, okullar, aileler, yurt dışından gelen devlet konukları buraya gelir.
Yer seçimi ve proje yarışması
Vefatından hemen sonra kurulan komisyon Çankaya, Ankara Kalesi, Etnografya Müzesi ve Orman Çiftliği dahil pek çok yeri inceledi; sonunda Rasattepe seçildi. 1 Mart 1941’de açılan proje yarışmasına İkinci Dünya Savaşı’nın ortasında Türkiye, Almanya, İtalya, Avusturya, İsviçre, Fransa ve Çekoslovakya’dan 49 proje katıldı. Uluslararası jürinin ödüle değer bulduğu üç proje arasından hükûmet 1942’de İstanbul Mimarlık Fakültesi’nden Prof. Emin Onat ile Doç. Orhan Arda’nın projesini seçti.
İnşaat ve 10 Kasım 1953
Temel 9 Ekim 1944’te atıldı. İnşaat dört kısımda yürüdü: toprak düzenlemesi ve Aslanlı Yol’un istinat duvarları, Mozole ve yardımcı binalar, taş kaplamalar ve lahit, son olarak çevre düzenlemesi. Anıtkabir 1953’te tamamlandı. Atatürk’ün naaşı 10 Kasım 1953’te Etnografya Müzesi’nden alınarak büyük bir törenle Anıtkabir’e taşındı ve buradaki mezar odasına defnedildi.
Aslanlı Yol
Ziyaret, 26 basamaklı bir merdivenle çıkılan Aslanlı Yol’la başlar. Ziyaretçiyi Atatürk’ün huzuruna hazırlamak için tasarlanan yol 262 metre uzunluğunda, 12,8 metre genişliğindedir. İki yanında, Anadolu’da büyük bir devlet kurmuş Hititlerin sanat üslubuyla yapılmış ve ikişerli dizilmiş 24 aslan heykeli bulunur.
Tören Meydanı ve kuleler
Aslanlı Yol, üç yanı yan binalar ve sütunlarla çevrili, 129 × 84 metrelik Tören Meydanı’na açılır. 15 bin kişi alan meydanın zemini siyah, kırmızı, sarı ve beyaz traverten taşlarla döşenmiş 373 halı motifinden oluşur. Anıtkabir’deki on kule Millî Mücadele’nin ve Cumhuriyet’in kavramlarını taşır: İstiklal, Hürriyet, Mehmetçik, Müdafaa-i Hukuk, Zafer, Barış, 23 Nisan, Misak-ı Millî, İnkılâp ve Cumhuriyet.
Mozole ve Şeref Holü
Meydandan 42 basamaklı merdivenle Mozole’ye çıkılır. Bronz kapılardan girilen, köşeli sütunlarla çevrili Şeref Holü’nün dibinde, büyük pencerenin önünde sembolik lahit durur. Atatürk’ün kabri bu lahdin tam altında, Selçuklu ve Osmanlı türbe mimarisinden esinlenen sekizgen mezar odasındadır; mezarın çevresinde bütün illerden, Azerbaycan’dan ve Kıbrıs’tan getirilen toprakların konduğu pirinç vazolar bulunur.
Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi
Şeref Holü’nün altındaki yaklaşık 3 bin metrekarelik müzeye, Tören Meydanı’ndan Mozole’ye bakarken sağdaki Misak-ı Millî Kulesi’nin kapısından girilir. İlk bölümü 21 Haziran 1960’ta açılan müzede Atatürk’ün özel eşyaları; Çanakkale, Sakarya ve Büyük Taarruz’u anlatan panoramalar ve yağlı boya tablolar; Millî Mücadele’yi ve devrimleri anlatan tonozlu galeriler ve Atatürk’ün okurken altını çizip notlar aldığı kitaplar sergilenir.
İsmet İnönü’nün kabri ve Barış Parkı
1973’te vefat eden ikinci Cumhurbaşkanı İsmet İnönü de Anıtkabir’de, Tören Meydanı’nda Mozole’nin karşısında yatıyor. Anıt bloğunu çevreleyen Barış Parkı, yurt içinden ve dışından gönderilen fidanlarla ağaçlandırıldı.
Ziyaret bilgileri
| Dönem | Açılış | Kapanış |
|---|---|---|
| 1 Şubat – 14 Mayıs | 09.00 | 16.30 |
| 15 Mayıs – 31 Ekim | 09.00 | 17.00 |
| 1 Kasım – 31 Ocak | 09.00 | 16.00 |
- Giriş ücretsiz. Girişte güvenlik kontrolü yapılır; yanına yalnız gerekeni al.
- Ücretli sesli rehber altı dilde; gruplar Anıtkabir Komutanlığı’ndan randevu alarak ücretsiz rehberlik hizmeti alabilir.
- Gezinin tamamı (Aslanlı Yol, Tören Meydanı, Mozole ve müze) için en az iki saat ayır; müzeye kapanıştan önce gir.
- Bayramlarda, resmî törenlerde ve 10 Kasım’da düzen değişebilir, kuyruk uzar. Saatleri gitmeden Anıtkabir Komutanlığı’nın sitesinden kontrol et.
İzinde gezmek
“Atatürk’ün izinde” koleksiyonundaki rotalar AnatoliaPass editörlerince hazırlandı. Her rotada saygı kuralları, bölüm bölüm okunacak bir hikâye ve “gitmeden kontrol et” uyarılarıyla pratik bilgiler var.
AnatoliaPass editörleri
Anıtkabir ve Ankara, Cumhuriyet’in kurulduğu yerler
HikâyeAnkara’nın başkent oluşu
AnatoliaPass editörleri
Millî Mücadele’nin yolu, Samsun’dan Erzurum’a
HikâyeSamsun’dan Sivas’a
AnatoliaPass editörleri
Atatürk’ün İstanbul’u, Dolmabahçe’den Harbiye’ye
Hikâyeİstanbul’da bir ömür
AnatoliaPass editörleri
Sakarya Meydan Muharebesi, Alagöz’den Duatepe’ye
HikâyeSakarya’da 22 günYas ve anma koleksiyonunda
Çanakkale’de Conkbayırı ve Arıburnu’nun bulunduğu Gelibolu Yarımadası ile Büyük Taarruz’un yönetildiği Kocatepe, “Yas ve anma” koleksiyonundaki rotalarda.
AnatoliaPass editörleri
Gelibolu Yarımadası: şehitlikler ve Anzak Koyu
HikâyeYarımadada yas
AnatoliaPass editörleri
Kocatepe'den Dumlupınar'a: Büyük Taarruz'un şehitlikleri
HikâyeTaarruzdan şehitliğeAnmak için
10 Kasım, saat 09.05
Her yıl 10 Kasım’da, vefat saati olan 09.05’te bütün Türkiye’de sirenler çalar ve bir dakikalık saygı duruşunda bulunulur; trafik durur, yolda yürüyenler olduğu yerde bekler. Anıtkabir’de devlet töreni yapılır, ardından ziyaretçi kuyruğu Aslanlı Yol’un çok gerisine uzar. Dolmabahçe Sarayı’nın önü de o sabah kalabalıktır.
Anıtkabir’de
Anıtkabir’i bir gezi durağı olarak değil, bir anıt mezar olarak ziyaret et: Aslanlı Yol’dan Şeref Holü’ne kadar sesini alçak tut, koşma, yerin ağırlığına uygun giyin. Şeref Holü’nde lahdin önünde poz vererek ya da şaka yaparak fotoğraf çekme, görevlilerin yönlendirmesine uy. Nöbetçi askerlerle konuşma, onlara dokunma; nöbet değişimi ya da bir çelenk töreni varsa durup bekle. Kurum ve kuruluşlar çelenk koymak için Anıtkabir Komutanlığı’na önceden başvurur.
Onu anmanın belki en iyi yolu, hayatının geçtiği yerleri hikâyesini bilerek gezmektir: Samsun’dan Erzurum’a uzanan yol, Ulus’taki ilk Meclis binası, Sakarya’nın tepeleri ve Anıtkabir.
Bu sayfa Anıtkabir Komutanlığı’nın yayınları, Millî Eğitim Bakanlığı’nın Atatürk kronolojisi ve ansiklopedik kaynaklar karşılaştırılarak AnatoliaPass editörlerince derlendi. Kaynaklar arasında farklı geçen ayrıntılara yer vermedik; ziyaret saatleri değişebilir, gitmeden resmî kaynaklardan kontrol et.